همه چیز در مورد چاقی (بخش اول)

دکتر رضا آمری نیا : چاقى بیمارى مزمنى است که به علت نامتعادل بودن میزان دریافت انرژى از راه غذا و میزان مصرف یا سوخت انرژى در نتیجه فعالیت بدنى به وجود مى آید ، در واقع چاقى یک اختلال پیچیده تنظیم اشتها و سوخت و ساز مواد غذایى در تبدیل به انرژى است که توسط عوامل زیست محیطى خاصى کنترل مى شود.

• معیار تشخیص چاقى بر چه مبنایى است ؟

براى تشخیص چاقى از اندازه گیرى بى ام آى ( BMI = body mass index ) استفاده مى شود که از تقسیم وزن ( کیلوگرم ) بر قد ( متر ) به دست مى آید ، البته عوامل دیگرى هم در تقسیم بندى چاقى از نظر شدت موثر است که از جمله مى توان به توزیع چربى در قسمت هاى مختلف بدن ، دور کمر ، دور مچ دست و میزان جثه افراد اشاره کرد. معیار BMI براى سنجش چاقى در بزرگسالان است و در کودکان بسته به سنین مختلف فرمولاسیون هاى متفاوت ارائه شده است.

• علل چاقى چیست ؟

همانطور که در ابتداى بحث اشاره شد عوامل بسیار زیادى در بروز چاقى موثر هستند ، اما به طور عمده علت هاى شناخته شده به قرار زیر است :

الف - علل ژنتیکى چاقی :

بین ۷۰ , ۲۵ درصد از تغییرات غیرطبیعى در وزن بدن ناشى از مسائل مربوط به ژن است ، علت بالا بودن طیف حداقل و حداکثر ذکر شده تفاوت منابع علمى و کتب مرجع چاقى است ، ولى در کل بایستى اذعان داشت که نقش عوامل ژنتیکى در چاقى ثابت شده است و با توجه به مطالعات خانوادگى که هم خوانى BMI را در منسوبین درجه اول نشان داده است ، این موضوع به اثبات رسیده است که نقش اختلالات ژنتیکى چیزى غیرقابل انکار است ، طبق تحقیقات انجام گرفته مشخص شده است که عواملى چون سوخت و ساز پایین در حال استراحت ، اثر حرارتى کم مواد غذایى و یا عدم سوخت وساز کامل چربى به همراه تمایل زیاد بدن بر اثر استفاده از کربوهیدرات ها ( مواد قندى ) به عنوان سوخت مى توانند زمینه ژنتیکى چاقى را نشان دهند.

ب- عوامل محیطى چاقی :

اختراعات و ابداعات مختلف در جهت راحتى انسان به طور غیرمستقیم سبب افزایش چشمگیر چاقى در دنیا شده است. اتومبیل ، آسانسور ، پله برقى ، ماشین هاى لباسشویى و ظرفشویى ، دستگاه هاى کنترل از راه دور ، مایکروویو و هزاران مورد دیگر همگى انسان را از تحرک بازداشته و از طرف دیگر غذاهاى آماده ، رستوران ها و تولید مواد غذایى در بسته بندى هاى بزرگ مثل سس مایونز خانواده ، چیپس خانواده و ... عوامل مساعدى براى حرکت کمتر و مصرف بیشتر را فراهم آورده است به طور کلى داده هاى فوق بیانگر این مطلب است که افزایش شیوع چاقى در دو یا سه دهه اخیر ممکن است ناشى از کاهش در مصرف انرژى باشد که با کاهش مساوى در دریافت انرژى نبوده است.

ج- نقش بیمارى ها در چاقی :

بسیارى از بیمارى ها با توجه به مکانیسم آنها باعث چاقى مى شود ، کم کارى غده تیروئید سبب کاهش هورمون هاى تیروئیدى مى شود که این هورمون ها نقش بسیار مهمى در سوخت و ساز مواد غذایى در بدن دارند و کم شدن آنها باعث ذخیره سازى چربى و در نتیجه چاقى مى شوند ، بیمارى هاى دیگرى چون اختلالات عصبى و عضلانى ، بیمارى هاى استخوان و مفاصل به صورت غیرمستقیم و از طریق کاهش فعالیت باعث چاقى مى شوند ، اختلال در هورمون هاى جنسى ( چه در زنان و چه در مردان ) ممکن است تعادل متابولیکى بدن را به هم زده و یکى از عوارض خود را با چاقى نشان دهد.

د- تاثیر داروها در چاقی :

بسیارى از داروها در افزایش وزن نقش دارند ، این اثرات ممکن است مستقیم باشد ، مثل داروهاى ضد باردارى یا کورتون ها و یا در اثر پیامدهاى ناشى از دارو باشد ، مثل داروهاى ضد افسردگى و ضد اضطراب که با ایجاد خواب آلودگى و بى تحرکى سبب کاهش در مصرف انرژى مى شوند.

ه- اختلالات عصبى و مشکلات روانى :

که با توجه به غیرفعال کردن افراد ، سبب چاقى شده و مصرف داروهاى مختلف این اثرات را دوچندان مى نماید.

• روش هاى درمان چاقى چیست ؟

امروزه روش هاى بسیار زیادى براى درمان این بیمارى خطرناک ارائه شده است که موثرترین ، مقبول ترین ، علمى ترین و سالم ترین آنها در ذیل توضیح داده مى شود :

الف - رژیم درمانى در درمان چاقی :

شایع ترین روش براى کم کردن وزن رژیم درمانى است ، رژیم هاى مختلفى ارائه شده است که در نوع خود داراى مزایا و معایب خاص خودشان هستند ، مشهورترین آنها رژیم هاى گیاهخوارى ، رژیم اتکینز ، رژیم اورنیش و رژیم اندروویل است که خلاصه اى از آنها توضیح داده مى شود.

در رژیم گیاهخوارى که خود به چند زیرگروه تقسیم مى شود ، افراد از مصرف محصولات حیوانى خوددارى مى کنند ، در این نوع رژیم بعضى از افراد حتى از محصولات غیرزنده حیوانات ، چون تخم مرغ استفاده نمى کنند ، با توجه به اینکه بسیارى از مواد غذایى مورد نیاز بدن در محصولات حیوانى است و عدم دریافت آنها ممکن است عوارض مهلکى ایجاد کنند ، امروزه این نوع رژیم ها بایستى همراه با مکمل هاى مختلف غذایى باشد ، به طور مثال آهن موجود در گیاهان از جمله اسفناج از نوع غیرقابل جذب براى بدن بوده در صورتى که آهن قابل جذب براى بدن از نوع آهن موجود در پروتئین هاى حیوانى از جمله گوشت قرمز است ، بنابراین در صورت عدم دریافت مکمل هاى آهن ممکن است عوارضى چون ریزش مو و کم خونى ها ایجاد شود.

( ادامه مبحث را در شماره دوم که لینک آن در زیر این مطلب وجود دارد دنبال نمایید )

منبع : دکتر آمری نیا