نقش تغذیه در بیماری های عفونی

نقش تغذیه در بیماری های عفونی را مجموعا به چهار گروه می توان تقسیم نمود :

۱- تغذیه در رابطه با ایجاد بیماری های عفونی ، شامل بیماری های گوارشی و مسومیت های غذایی ( بوتولیسم ) ، بیماری های روده ای ، مثل اسهال های میکروبی و بیماری های عفونی سیستمیک ( بروسلوز و تیفوئید )

۲- تغذیه در بیماران عفونی ( محدودیت ها و ممنوعیت ها )

۳- درمان سوء تغذیه به عنوان عارضه بیماری های عفونی

۴- تغذیه در بیماران با نقص دفاعی شدید

تغذیه در رابطه با ایجاد بیماری های عفونی

قبل از اینکه وارد این بحث شویم ، مقدمتا به مسئله مقاومت بدن در رابطه با غذا اشاره می کنم ، که شاید در عامه مردم هم این مسئله شناخته شده باشد که اگر غذای کافی باشد ، بیماری کمتر است یا به اصطلاح « دوایش ته دیگ است.»

در عصر قبل از آنتی بیوتیک ها ، یکی از بیماری های کشنده بشر، سل بود که متاسفانه هنور هم هست ، وقتی کسی مسلول می شد ، او را به یک محیط با آب و هوای مناسب منتقل می کردند و غذاهای مقوی می دادند درمان تقریبا به همین صورت انجام می شد ، شاید به همین جهت بیمارستان مسلولین و استراحتگاه آنها را جایی می ساختند که فضای کافی ، هوای کافی ، نور کافی و غذای کافی داشته باشد.

در کشورهای فقیر یکی از علل شایع مرگ و میر کودکان بیماری های روده ای و اسهال است فقر دانش ، فقر اقتصادی و فقر بهداشتی در این کشورها از عوامل مهم بیماری های جسمانی ، روانی و اجتماعی است. یعنی فقر اقتصادی و غذایی و جهل ایجاد می کند که پایه و اساس خیلی از بیماری های عفونی و واگیر دار در این کشورها هستند و مرگ و میر زیادی را به خصوص در اطفال به دنبال دارد.

اثر غذا در تکوین سیستم دفاعی انسان از دوره جنینی آغاز می شود ، یعنی خانمی که حامله می شود ، در واقع همان موقع تغذیه جنین او باید جامع ، کافی و حساب شده باشد. اگر در این دوره به مادر پروتئین کافی ، ویتامنی کافی ، املاح کافی از جمله آهن برسد ، بچه در همین دوره تکوینی که معولا سه ماهه اول حیات است رشد لازم را پیدا می کند و اگر جنین رشد کافی کرده و جنین سالمی باشد ، وزن و اندازه طبیعی خواهد داشت. وزن طبیعی جنین معیار مهمی برای سلامتی اوست و بعد از تولد تغذیه نوزاد با شیر مادر شروع می شود که هم ویتامین کافی و هم املاح کافی دارد و می تواند ضامن رشد کودک باشد.

بنابراین سوء تغذیه از دوره تکامل جنینی نسل بشر، نقش خودش را برای تمام عمر ابقا می کند ، اگر سیستم دفاعی کودکی در این دوره رشد نکرده باشد ، در تمام مراحل بعدی رشد نمی تواند در مقابل عوامل بیماری زا نقش دفاعی کافی داشته باشد ، به خصوص یاد آوری می کنم که دوره شیر خوارگی دومین مرحله مهم است ، تغذیه مناسب با شیر مادر که دارای ویتامین و املاح کافی است رشد دفاعی کودک را تداوم می بخشد. کودکی که سوء تغذیه دارد و پروتئین و ویتامین کافی به او نمی رسد مستعد بیماری های عفونی است و به واکسیناسیون ها هم جواب خوبی نمی دهد.

بنابراین تغذیه مبنای مقاومت بشر در مقابل عوامل بیماری زای محیطی است که این عوامل محدود به بیماری های عفونی نیست و می شود به سایر بیماری ها هم تعمیم داده شود. گر چه در حال حاضر بشریت مرفه از سوی تغذیه به گونه پر خوری و مصرف بیش از حد لازم رنج می برد. بخش وسیع انسان های محرومی هم هستند که از کمبود تغذیه مورد نیاز خود رنج می برند. در مورد نقش تغذیه در ایجاد مقاومت در مقابله با بیماری های عفونی بررسی های زیادی انجام گرفته است مثلا دیده شده اگر به یک گروه غذای کافی برسانیم و به گروه دیگری واکسن سل بزنیم آنهایی که تغذیه کافی می شوند کمتر از آنهایی که واکسن زده اند به سل مبتلا می شوند ، احتمال بروز سل در آنها که تغذیه کافی داشته اند و واکسن سل هم زده اند بسیار کمتر می شود.

نقش تغذیه در ایجاد بیماری ها

غذا به عنوان منبع انرژی زای بدن اگر دچار آلودگی های میکروبی باشد می تواند منشاء بیماری های مختلف و در راس آنها بیماری های گوارشی و مسمومیت های غذایی باشد. ما در فصول مختلف در معرض مسمومیت های مختلف غذایی هستیم. به خصوص زمانی که هوا گرم می شود ما شاهد بیماری های روده ای بیشتری هستیم که خطرناک ترین آنها « وبا » است. چنانچه در تهران ، زهدان و در خیلی از کشورهای جهان ، به خصوص کشورهای مرسوم به جهان سوم به طور موضعی شاهد بروز بیماری « وبا » هستیم.

مسمومیت های غذایی هم در رابطه با غذاهای مانده و آلوده بروز می کنند ، به دلیل آنکه غذاها به طور بهداشتی تهیه نمی شوند و ما در مراکز تولید غذا و رستوران ها کنترل واقعی نداریم ، یعنی هر کس که بیکار مانده در زمینه تغذیه کار می کند و خیلی ها از اصول بهداشت غذا آگاهی ندارند و برخی از آنها که از جنبه بیماری های انگلی که بررسی می شوند بیش از یک انگل دارند و می توانند آلودگی و بیماری های انگلی را از طریق دست به دیگران انتقال دهند ، به عبارت دیگر ، هم در تولید مواد غذایی و هم در توزیع آن رعایت نکات بهداشتی را نمی کنیم.

بسیاری موارد مواد غذایی کنسرو شده که خراب می شوند ، از رده خارج نمی شوند که بسیار خطرناکند ، همین طور کشک هایی که در ظرف های مخصوص نگهداری می شوند ، اگر دچار فساد و آلودگی شوند می توانند باعث بیماری های مهلکی مثل بوتولیسم که یک بیماری خطرناک و کشنده است، بشوند. تب روده یا تیفویید یا حصبه هم یکی از بیماری های خطرناک است که از طریق آب و غذای آلوده انتقال می یابد و با توجه به مقاومت نسبت به آنتی بیوتیک که طی سال های اخیر تکوین یافته است ، مشکلات زیادی را برای مبتلایان به همراه دارد ، که از طریق آب و غذا انتقال می یابد به ویژه نزد کودکان می توانند سبب ایجاد اسال های شدید و بیماری های عفونی خطرناک شوند.

لازم به ذکر است حصبه به وسیله آب آلوده ایجاد می شود و معمولا از بیمار به فرد دیگر انتقال پیدا می کند و اگر چنین اتفاقی بیفتد مطلقا به دلیل رعایت بهداشت است ، نکته دیگر اینکه دیده شده به دلیل باورهای غلط مردم و حتی برخی از پزشکان و پرستاران بیماران تیفوییدی را چنان از خوردن غذا محروم می کنند که منجر به سوء تغذیه شدید و مرگ آنها می شود ، مثلا می گویند بیمار حصبه ای نباید نان بخورد.

یکی از بیماری های مهمی که از طریق تغذیه مواد آلوده در ایران شیوع دارد تب مالت است ، همان طور که می دانید تب مالت یک بیماری مشترک بین انسان و دام است ، میکروب تب مالت در گوسفند ، بز ، گاو ، و در حیوانات دیگری مثل خوک و سگ می تواند ایجاد بیماری کند و انسان به طور اتفاقی در تماس با این حیوانات و با مصرف مواد آلوده عمدتا غذایی که از شیر نجوشیده تهیه شده باشد. ( مثلا پنیر از شیر نجوشیده به عمل می آید ) مبتلا می شود.

معمولا پنیر را باید سه ماه در آب نمک نگه دارند و بعد توزیع کننده که این اصل رعایت نمی شود به هر حال مصرف پنیر آلوده سبب بیماری تب مالت در انسان می شود ، یکی از بیماری های مهمی که از طریق آب و مصرف غذای آلوده برای انسان ایجاد شود اسهال های آمیبی است که آن هم در تمام فصول وجود دارد و در غالب شهرها شیوع دارد ، ولی در فصل تابستان شایع تر است.

همین طور مصرف جگر نیم پز گوسفند منجر به بیماری « توکسوپلاسموز » می شود که کیست انگل وارد معده انسان می شود تحت تاثیر اسید معده باز می شود و انگل آزاد می شود و از طریق مخاط روده جذب و وارد کبد می شود و وارد غدد لنفاوی می شود. اگر خانم حامله ای فرضا دچار این بیماری شود این انگل خودش را به جنین می رساند و در جنین ایجاد بیماری مغز و اعصاب می کند و می تواند منجر به گرفتاری مرکز عصبی حساس چشم و مغز شود که یکی از بیماری های ایجاد کننده سقط در زمان حاملگی است.

بیماری انگلی دیگری که از طریق تغذیه منتقل می شوند ، کرمک است که در تمام کشورهای متمدن و عقب مانده شیوع بسیار دارد و در بچه ها بیشتر از بالغین است ، بیماری های انگلی از نوع کرم های کدو و قلاب دار و نیز در رابطه با تغذیه ایجاد می شود.

نقش تغذیه در بیماری های عفونی

جای تاسف است که بگویم نه تنها عامه مردم دچار سوء برداشت هائی در مورد بیماری های تب دار می باشند که خیلی از پزشکان و پرستاران هم تحت تاثیر بد آموزی های سنتی ما قرار دارند ، یعنی می شود یک چیز کلی را در مورد بیماران تب دار مطرح کرد. آن ، اینکه بیمار تب دار به علت سوزاندن بیشتر انرژی نیاز بیشتری به تامین انرژی دارد ، بیماری که تب دارد ممکن است به علت دردهای گلو و دستگاه گوارش نتواند تغذیه مناسب داشته باشد و یا ممکن است به علت اختلال در هوشیاری بیمار ما نتوانیم از راه دهان تغذیه مناسبی داشته باشیم.

متاسفانه یکی از نکاتی که همیشه فراموش می شود در درجه اول تغذیه این بیماران است ، در حالی که از همان آب و الکترولیت که شروع می کنیم ، باید فکر کنیم بیمار چقدر کالری احتیاج دارد و این کالری را محاسبه و تامین کنیم و بعد به ازاء هر درجه تب حساب کنیم چقدر کالری و آب نیاز دارد.

آنچه در عامه مردم مطرح است و بایستی بدانند این است تفکرات غلط و نادرست گذشته درباره بیماری های تب دار به خصوص در حصبه را یاد آوری کنیم ، این طور رایج است که به بیمار حصبه ای نان نباید داد ، در حالی که اگر می خواهیم بیمار بر بیماری غلبه کند باید او را تقویت کنیم که اگر این کار را بکنیم ، حتی اگر دارو ندهیم بیمار بعد از یکی دو هفته خوب خواهد شد ، پس می توان گفت که چیزی که بیمار حصبه ای را از بین می برد سوء تغذیه است ، یعنی محروم کردن او از خوردن گوشت ، نان و میوه که ممنوع کردن آن اصلا کار درستی نیست ، بلکه باید هر چه اشتهای بیمار طلب می کند در اختیارش بگذاریم.

در سرماخوردگی ها هم یک چیز غیر عملی رایج است و متاسفانه اگر ما پزشکان بگوییم هر چه بیمار دوست دارد بخورد و خدایی نخواسته اتفاقی بیفتد می گویند طبیب مسئول است ، البته ما می دانیم بعضی از مواد غذایی و میوه هایی مثل خربزه و انگور محرک هستند و اگر بیماری حساسیت نشان بدهد و احیانا گلویش ناراحت بشود بهتر است نخورد ، ولی به طور عام و از نظر علمی محدودیتی نداریم ، بیماری که سرماخورده باید سبزی بخورد ، مواد پروتئینی بخورد و موادغذایی و هیدروکربن هم مصرف کند ، مگر اینکه بیماری خاصی مثل دیابت و یا اوره داشته باشد که توصیه می کنیم مواد قندی و مواد گوشتی کمتر مصرف کند ، یا در کودکان یا حتی بزرگسالان وقتی دچار اسهال می شوند شایسته است شیر مصرف نکنند ، البته شیر مادر در کودکان در زمان اسهال هم بلامانع است.

در رابطه با بیماران مزمن عفونی ، مثلا مسلولین و بیمارانی که دچار بیماری مزمن هستند و عفونت یک عارضه ثانویه در آنها است ، مثلا بیماران سرطانی یا بیمارانی که فلج هستند ، کاهش قدرت عضلانی و لاغری آنها قبل از آن که مربوط به بیماری آنها باشد. مربوط به سوء تغذیه است. یعنی باید در هر شرایط غذای کافی به آنها برسانیم.

درمان سوء تغذیه به عنوان بیماری های عفونی

در بیماری های عفونی دستگاههای مختلف بدن انسان ویا در نتیجه توکسین ( سم ) تولید شده توسط میکروب در بدن و تاثیر آن بر سیستم مغز و اعصاب و مرکز اشتها بیمار دچار کم اشتهایی و در نتیجه سوء تغذیه می شود و یا عضو مبتلا به ویژه اگر دستگاه گوارش باشد منجر به سوء تغذیه می شود به علاوه در بیماری های تب دار به علت مصرف بیش از حد کالری ، ضعف و لاغری ایجاد می شود ، برای درمان اینها هر چه هست وظیفه ما جبران انرژی تحلیل رفته و یا جبران کاهش وزن است ، به همین منظور برای همه بیماران تغذیه را اصل قرار می دهیم.

خیلی از مردم فکر می کنند عامل بروز لاغری مصرف انواع آنتی بیوتیک هاست که کاملا نادرست است ، آنتی بیوتیک برای درمان بیماری است ، اگر فرضا برای ذات الریه آتنی بیوتیک مصرف نشود احتمالا به مرگ او می انجامد ، واقعیت این است که هر بیماری عفونی کاهش وزن می دهد ، کاهش وزن باعث نقصان فعالیت سیستم دفاعی بیمار می شود و یکی از علل شایع مرگ بیماران بروز عفونت های ثانویه ایست که در زمینه سوء تغذیه و کاهش مقاومت ایجاد می شود.

پی نوشت مدیر سایت : این مطلب در سال ۱۳۸۶ از ایشان درج شده بوده است ، هم اکنون در سال ۱۴۰۰ این نکته را یادآور می شوم که در دو سال اخیر بسیار تاکید شده که آنتی بیوتیک ضد زندگی معنا می شود و از این رو فقط باید در موارد خاص و طبق تشخیص پزشک متخصص در دوز تعیین شده استفاده گردد ، لذا به هیچ وجه بطور خودسرانه آنتی بیوتیک مصرف نکنید و اگر از تبحر پزشک خود اطمینان دارید ، طبق نظر ایشان مصرف نمایید.

مثلا در درمان کزاز گاهی شاید بیمار را ده روز زیر دستگاه تنفی مصنوعی بگذاریم تا فلج او از بین می رود و هوشیار می شود ، به علت زیر دستگاه بودن عفونت های ریوی می کند که آن را هم درمان می کنیم در نتیجه بیمار حدود دو ماه در این شرایط زندگی می کند و در این مدت قوایش تحلیل رفته و غذای مناسب به او نرسیده ، اگر عفونت کند به علت سوء تغذیه شدید است و ممکن است نتوانیم کاری کنیم.

در بیماری های مزمن ، تغذیه کلید درمان است و باید به این شاه کلید توجه داشته باشیم و پروتئین راس همه غذاها است و بعد ویتامین کافی ، املاح کافی ، هیدروکربن کافی ، برای اینکه بیمار مبتلا به بیماری مزمن را زودتر حرکت دهیم ، باید از نظر غذایی کمک کنیم و شاید لازم باشد به جای سه وعده غذا ، هر سه ساعت یکبار غذا بدهیم.

وقتی صحبت از نقص دفاعی شدید می کنیم ، بیشتر عفونت پذیری مورد نظرمان است ، ممکن است در حال عادی غذایی سمی کنسرو ( نیمه کنسرو ) را بخوریم و دچار بیماری عفونی نشویم ، ولی در شرایطی که دچار نقص دفاعی شدیدی باشیم اگر از همین غذا بخوریم ممکن است دچار بیماری شویم ، در بیماران با نقص دفاعی شدید به خصوص آنها که گلبول های سفیدشان زیر ۱۰۰۰ یا کمتر از آن است تاکید می کنیم از غذای خام استفاده نکنند و میوه جات را با آنکه ویتامین دارند به دلیل آنکه پخته نیستند و می توانند میکروب را انتقال بدهند توصیه می کنیم به صورت کمپوت مصرف کنند و در دورانی که گلبول های سفید زیر ۱۰۰۰ است از مصرف خشکبار خودداری کنند ، مصرف آب آشامیدنی هم در این موارد مهم است ، البته به محض آنکه گلبول های آنها به بالای ۲۰۰۰ و ۳۰۰۰ رسید می توانند از مواد خام هم به طور طبیعی استفاه کنند.

در پایان جا دارد که از بالانس مثبت انرژی ، یعنی پرخوری هم که الآن یک بیماری شایع در جوامع بشری به خصوص در جوامع مرفه تمام کشورهای جهان است صحبتی داشته باشیم ، متاسفانه چیزی که امروز به آن توجه نمی شود زیان های پرخوری و مصرف بیش از حد انرژی است ، واقعیت این است تمام افراد چاق بالقوه دیابتیک هستند و تمام افراد دیابتیک بالقوه عفونت پذیرند ، بنابراین عفونت نزد افراد چاق خطرناک است یک ذات الریه نزدیک آدم چاق بیشتر باعث مرگ می شود تا یک آدم با وزن مناسب ، بنابراین تاکید می کنم پرخوری مازاد بر انرژی لازم و چاقی یکی از بلاهای مهمی است که بشر را تهدید می کند ، در بیماری های قلبی و عروقی نقش مهمی دارد.

منبع : دکتر غلامحسین امیری - متخصص بیماری های عفونی