سفره هفت سین

عاملى که “ نوروز ” را از دیگر جشن هاى ایران باستان جدا کرد و باعث ماندگارى آن تا امروز شد “ فلسفه وجودى نوروز ” یعنی زایش و نو شدنى است که در طبیعت دیده مى شود ، شکی نیست که یکى از نمودهاى زندگى جمعى ، برگزارى جشن ها و آیین هاى گروهى است ، گردهم آمدن هایى که به نیت نیایش و شکرگزارى و یا سرور و شادمانى شکل مى گیرند.

یکی از مقدمات مهم و اصلی ایرانیان برای استقبال از سال جدید “ سفره هفت سین ” است که بطور معمول ساعاتی پیش از تحویل سال نو گسترده شده و سیزدهم فروردین جمع می شود ، سخن درباره ی هفت سین نوروزی که ایرانیان با علاقه بر سر سفره ی نوروز خود می گذارند و جزء آداب حتمی خانواده ها است بسیار مشکل است ، زیرا این آداب به مرور زمان دستخوش تغییرات شده اند و یافتن اصل حقیقت کمی مشکل است.

نکته در خور نگرش درباره هفت سین های باستانی و کهن که از زمان باستان تا کنون ، از سوی نیاکان آریایی ما ، بر خوان نوروزی می نهادند این است که " هفت سین ها " باید دارای پنج ویژگی باشند :

۱ - نام آنها پارسی باشد

۲ - با بندواژه ( حرف ) سین آغاز شود

۳ - دارای ریشه گیاهی باشد

۴ - خوردنی باشد

۵ - نام آنها از واژه های ترکیبی ( مثل : سیرترشی ، سیب زمینی و .. ) ساخته نشده باشد

با نگرش به پنج بند بالا می بینیم که فقط موارد ذیل را شامل می شوند :

۱ - سمنو :

از جوانه های تازه رسیده گندم ساخته می شد ( نمود رویش و برکت ) از آنجایی که فروهر ها باعث روئیدن گیاهان و جوانه زدن آنها می شوند ، خوردن این جوانه های بارور سبب نیرومندی و باروری در تمام سال می گردد.

۲ - سنجد :

یکی از میوه هایی است که در خوان نوروزی گذاشته می شود ، چون بوی برگ و شکوفه درخت آن محرک عشق و دلباختگی است که از مقدمات اصلی تولد و زایندگی است ، پس وجود آن نشانه ای از زایش کیهانی است.

۳ - سیب :

روستائیان سیب را در خم های ویژه ای نگهداری می کردند و پیش از نوروز به یکدیگر هدیه می دادند ، سیب با زایش هم نسبت دارد ، بدین صورت که اغلب درویشی سیبی را از وسط نصف می کرد و نیمی از آن را به زن و نیمه دیگر را به شوهر می داد ، بدین ترتیب مرد از عقیم بودن و زن از نازایی رها می شد.

۴ - سبزه نودمیده :

سبزه ها را به تعداد هفت یا دوازده که شمار مقدس برج ها است ، در قاب های گرانبها سبز می کردند ، در کاخ پادشاهان ۲۰ روز پیش از نوروز دوازده ستون از خشت خام بر می آوردند و برروی هر یک از آنها یکی از غلات را می کاشتند ، خوب روئیدن هر یک از آنها رابه فال نیک می گرفتند و می گفتند که آن دانه در آن سال پر بار خواهد بود ، در ششم نوروز آن غلات را می چیدند و به نشانه برکت و باروری در تالار پخش می کردند.

۵ - سرکه :

نماد شادی ( میوه درخت تاک در ایران ، میوه شادی خوانده می شد )

۶ - سیر :

نگهبان سفره ( در اکثر فرهنگ های آریائی برای سیر نقش محافظت کننده از شر قائل بودند )

۷ - سماغ :

نماد مزه زندگی ( سماغ واژه ای پارسی است که نباید با بند واژه " ق " نوشته شود )

نکته جالب : با نگرش به آنچه که آمد ، در بیست میلیون واژه های پارسی ، نمی توان هشتمی را برای هفت سین های نوروز یپیدا کرد که دارای این ویژگی ها باشند.

اما غیر از این گیاهان و میوه هاى سفره نشین ، خوان نوروزى اجزاى دیگرى هم داشته است ، مانند :

کتاب مقدس :

چون جشن نوروز یک جشن ملی بود ، هر خانواده ای می توانست مذهبی ویژه خود را بر روی خوان نوروزی بگذارد ، در دوران ساسانیان کتاب اوستا را بر سر سفره می گذاشتند و پیش از فرا رسیدن سال نو قسمت فروردین یشت آنرا که مربوط به فروهرهای شاهان ، پاکان ، پارسایان ، دلاوران و شهسواران است ، می خواندند ، امروزه نیز مسمانان و کلیمیان قران و تورات بر سر خوان نوروزی می گذارند.

تخم مرغ :

نماد زایش و آفرینش است و نشانه اى از نطفه و نژاد ( معمولا رنگ کرده و به تعداد اعضای خانواده تهیه می شود ) ، پوست تخم مرغ خود نمادی از آسمان و طاق کیهان است ، میترا نیز بنا بر اسطوره از تخم کیهانی بوجود آمد.

آینه :

نماد روشنایى است و حتماً باید در بالاى سفره جاى بگیرد. ( همینطور نمادی برای رفع کدورت و یکرنگی می باشد )

آب :

نشانه برکت و پاکی در زندگى است .( همچنین نشان آبادانی و همینطور صافی ، پاکی و گشایش در کارها می باشد)

سکه :

به نیت برکت و درآمد زیاد انتخاب وبر سفره هفت سین می نشیند . ( و نمی تواند خودش یکی از سین ها باشد )

شیرینی :

به معنای شیرین کام بودن در تمام روزهای سال است. ( میوه ، آجیل و یک تکه نان یا مقداری برنج هم نشان از پر برکت بودن سفره دارد )

گل :

به نیت باروری و شادابی بر سر سفره هفت سین گذاشته می شود ( گل بیدمشک : نمادی از امشاسپند سپندارمزد و گل ویژه اسفند ماه است )

شمع روشن :

به نیت روشنایی و طول عمر اعضای خانواده که به همین دلیل اعتقاد بر این بوده که شمع هفت سین را نباید خاموش کرد و در صورت لزوم این کار باید با برگ سبز یا نقل و نبات انجام شود.

اسفند :

گیاهی مقدس محسوب شده و نمادی از بوی خوش است ( دانه های اسپند : اسفند از واژه اوستایی Spanta به معنی مقدس گرفته شده است ، امروزه در خانواده ها برای دفع چشم زخم بر روی آتش پاشیده می شود ، دانه های اسپند به رشته کشیده زینت بخش خانه های روستایی است.)

انار :

از مقدس ترین درختان است ، مردم به تک درخت انار نزدیک زیارتگاه ها و بالای تپه ها و کوه ها دخیل می بندند و ترکه های انار را به عنوان برسم مقدس در آیین بدست می گرفتند ، شکل غنچه و گل انار مثل آتشدان است و همیشه مقدس شمرده می شد ، پردانگی انار هم نماد برکت و باروری است.

نارنج :

نمادی از گوی زمین است و هنگامیکه در ظرف آبی نهاده شود نمادی از زمین در کیهان است ، گردش آن هم بر روی آب نمودار گذشتن برج های دوازده گانه و تحویل سال است.

کوزه آب :

کوزه آب که توسط دختران نورسیده از زیر آسیاب ها پر می شود با زیتنی از گردن بند بر سر خوان نوروزی قرار می دادند ، امروزه به جای کوزه از تنگ های کوچکی استفاده می شود که سبزی بر روی آنها سبز کرده اند و تنگ را با روبان هایی می آرایند.

آتشدان :

آتشدان که از آتش خاندان مایه می گرفت در همه آیین های مذهبی بکار می رفت و باید در میان خوان نهاده می شد و دانه های مقدس اسپند به همراه چوب های خوشبو در کنار آن جای داشت.

شمعدان :

در دو سوی آتشدان شمعدان های گرانبها یا چراغ هایی می نهادند و آنها را می افروختند و این نشانی از دنیای فروغ بی پایان بود که جایگاه فروهران است ، نور و روشنایی در مراسم مذهبی از جایگاه ویژه ای برخوردار بود ، زیرا دنیای روشنایی قلمرو اورمزد و هر جا که نور و آتش باشد ، اهریمن را بدان جا راهی نیست.

شیر :

شیر تازه دوشیده شده نمادی ازغذای نوزاد کیهانی است ، زیرا بر اساس اسطورهای آفرینش انسان در گهنبار همس پت میدیم گاه یعنی در روز ۳۶۵ سال آفریده شده است ، بنابراین در جشن زایش ، آدمیان نیز به شیر نیاز دارند ، شیر در مراسم مذهبی مقدس شمرده می شود و گاهی آنرا با عصار گیاه هوم در می آمیختند ، پنیر تازه هم که از فرآورده های شیر است و دارای اندیشه باروری است بر سر سفره نوروزی قرار دارد ، پادشاهان ساسانی در بامداد نوروز از خرمایی که درون کاسه شیر ریخته می شد به همراه پنیر تازه می خورند که برکت افزا بود.

---

در پایان باید افزود که هر یک از سین های هفت سین ، نماد یکی از سپنتاهای ( هفت ابر فرشته ) کیش زرتشت است ، ایرانیان با اعتقاد به تقدس عدد هفت ( که امروز هم باقی است ) هفت چیز بر سفره ی نوروزی خود می گذاشتند تا یاد هفت امشاسپند مقدس و پاک را گرامی بدارند. ( هفت امشاسپندان Amahraspandan ):

۱ - سیر : نماد اهورامزدا

Ohrmazd ( هرمزد ) اهورامزدا : به معنی سرور دانا است ، از آنجایی که نزد ایرانیان باستان هر یک از گل ها و درختان ویژه یکی از امشاسپندان ( به معنی پاکان جاویدان ) است پس درخت مورد ( یاس زرد ) که همیشه سبز و خرم است ویژه هرمزد بوده و یک شاخه از آنرا سرسفره نوروزی می گذاشتند.

۲ - سبزه : نماد آب های پاک ( فرشته اردیبهشت )

Ardwahisht اردیبهشت : سومین روز فروردین ماه اردیبهشت ( اشاوهیشته یا ارئه و هیشته ) است که به ( چم ) معنی بهترین پاکی و راستی است ، از آنجایی که آتش سوزانندهء تمام پلیدی ها و روشنی بخش است ، پس بر سر سفره نوروزی همیشه آتشدانی افروخته گذاشته می شد ، چون گل مرزنگوش ویژه اردیبهشت ماه است پس آنرا بر سر خوان نوروزی قرار می دادند.

۳ - سیب : نماد بارداری و پرستاری ( فرشته سپندارمذ ، فرشته زن )

Spandarmad سپندارمزد : روز پنجم فرودین ماه سپندارمزد ( اسفند ) است که به معنی عشق و فروتنی پاک ( پارسایی ) است ، اسپند نشانه وفا و بردباری است و بیدمشک گل ویژه اوست.

۴ - سنجد : نماد دلبستگی ( فرشته خورداد )

kHordad خرداد : روز ششم فروردین ماه خورداد یا خوردات ( هئوره تات ) ، به معنی کامل ، بی کاستی و رساست ، گل سوسن ویژه این امشاسپند است.

۵ - سرکه : نماد جاودانگی ( فرشته امرداد )

Amurdad امرداد : هفتمین امشاسپند امرداد ( امرتات ) است ، امشاسپند امرداد نگهبان گیاهان است و همیشه همراه خرداد (نگهبان آب ) است ، گل ویژه آن زنبق است.

۶ - سمنو : نماد خواربار ( فرشته شهریور )

Shhrewar شهریور : چهارمین روز فروردین ماه است ، واژه شهریور ( خشتره وئیریه ) به معنی شهریاری آرزو شده یا کشور جاودانی است ، این امشاسپند نگهبان فلزات و دادگری است.

۷ - سماغ : نماد باران ( فرشته بهمن )

Wahman وهومن : به معنی اندیشه نیک است ، یاس سفید گل ویژه بهمن ماه است ، پس شاخه ای از آن زینت بخش گلدان سفره نوروزی می شد.

---

منابع :

۱- کتاب جهان فروری / دکتر بهرام فره وشی

۲- جشن های کهن ایران / دکتر پرویز رجبی

۳- نوروز تا نروز / دکتر کوروش نیکنام

۴ - دکترناصر انقطاع